حوزه ریاست
۱۳۹۶ پنج شنبه ۲۷ مهر
br ENGLISH
پدافند زيستي

پدافندغيرعامل با رويكرد بهداشت وسلامت

حسينعلي محمدي شيركلايي[1] ، فرهاد مصدري[2]

مقام معظم رهبري (مدظله العالي): «پدافندغيرعامل مثل مصونيت سازي بدن انسان مي باشد ،از درون ما را مصون مي كند.»

مقدمه

پدافند غيرعامل دردنيايي متلاطم با تهديدات نامتقارن به عنوان ضامن بقاي هر سيستم وكشور و محمل مناسب براي بقاء، استمرار و تداوم حركت يك سيستم يا كشور در همه ابعاد، مي باشد.

آنچه كه در مطلع اين گفتارودر كلام مقام معظم رهبري آمده كه اگر دشمن اقدامي كند ضرب و زوري بزند و تلاش بكند ، اتفاقي نيفتاده و اثري از خود بجاي نگذارد ،مثل كسي كه عليه يك بيماري واكسن زده و درمقابل بيماري واكسينه شده و بيماري بر او اثري نخواهد داشت،كه اين مبين بي اثر كردن اثر تهديد بر كشور مي باشد.

لذا اقدامات غير نظامي كه موجب كاهش آسيب پذيري نيروي انساني، ساختمان‌ ها، تاسيسات، تجهيزات، اسناد و شريان هاي كشور در مقابل عمليات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غيرعامل تعريف مي شود.

هدف اصلي از اجراي طرح‌هاي پدافند غيرعامل كاستن از آسيب‌پذيري نيروي انساني  و تجهيزات حياتي و حساس و مهم كشور علي رغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعاليت‌ها و خدمات زير بنايي و تامين نيازهاي حياتي و تداوم اداره كشور در شرايط بحراني ناشي از تهديدات است.
تعاريف

واژه «پد» به معناي دفاع، جلوگيري يا محافظت و واژه «آفند» به معناي حمله، يورش و تهاجم مي باشد. به اين ترتيب پدافند به معناي دفاع در مقابل حمله خواهد بود. اين دفاع به دو صورت تعريف شده است: 1) دفاع عامل: به معناي دفاع مسلحانه و 2) دفاع غيرعامل:به معناي دفاع و محافظت غيرنظامي.

1)دفاع( پدافند) عامل:

واضح است كه در اين شيوه، دفاع از كشور مستلزم بكارگيري سلاح و شيوه هاي نظامي مي باشد و زماني اتفاق مي افتد كه حمله آشكار يا مسلحانه صورت گرفته باشد و قبل از وقوع چنين حمله اي با آموزش نظامي و ارتقاي تجهيزات نظامي سعي در ايجاد آمادگي براي پدافند عامل مي شود. 2)دفاع( پدافند) غيرعامل Passive Defense

در اين مورد ديگر سلاح و روش هاي دفاع نظامي كارا نبوده و اين محافظت يا دفاع كه ابعاد آن به مراتب وسيع تر از دفاع عامل مي باشد، بايستي بكار گرفته شود. در اين روش، بايد شيوه ها، ابعاد گوناگون، گستره وسيع تهديدات، تهاجم و حمله دشمن مورد بررسي قرار گرفته و با بررسي هر تهديدخاص بهترين راهكار چه قبل از وقوع و چه در حين وقوع، بكارگرفته شود. به بيان ساده‌ پدافند غير عامل اقدامي است كه در صورت بروز تهديدات، خسارات احتمالي رابه حداقل ميزان خود برساند.

بيوتروريسم

بيوتروريسم به معناي رهاسازي عمدي ويروسها ،باكتريها و ساير ارگانيسم هاست كه باعث مرگ در مردم ، گياهان و يا حيوانات شود .بيوتروريسم با حملات شيميايي ، اتمي و يا تشعشعي متفاوت است . اين حملات ، با آتش سوزي ـ انفجار و تخريب همراه هستند ، در صورتيكه حملات بيوتروريستي فاقد اينگونه علائم و نشانه ها بوده ، در نتيجه مدت زماني طول مي كشد تا شبكه هاي بهداشتي متوجه شوند كه يك بيماري خاص در حال شيوع در منطقه است .

عوامل و مواد استفاده شده دراين حملات ، معمولاً در طبيعت يافت مي شوند ، اما ممكن است در توانايي بيماريزايي آنها تغييراتي ايجاد شود ، تا بيماريزاتر شوند ، نسبت به داروها و درمانهاي رايج مقاوم گردند و يا قدرت آنها در مورد انتشار سريع در محيط افزايش يابد . اين عوامل بيولوژيكي مي توانند از راه هوا ـ آب و غذا در محيط پخش شوند .

علت استفاده از مواد بيولوژيكي در حملات تروريستي اين است كه تشخيص اينگونه عوامل بسيار مشكل است و ممكن است چند ساعت تا چند روز وقت لازم باشد تا بيماريي كه بوسيله آنها ايجاد شده است بروز نمايد .

بعضي از مواد بكار برده شده براي اعمال تروريستي مثل آبله مي تواند از شخصي به شخص ديگر منتقل شوند و برخي مثل عامل سياه زخم توان انتقال متقاطع را ندارند . يعني از فردي به فردي ديگر سرايت نمي كنند . 

كاربرد سلاح هاي بيولوژيك به قرن ها پيش بر مي گردد . يكي از اولين گزارشات مربوط به قرن ششم پيش از ميلاد است . وقتي كه آشوريان چاهها و مزارع دشمنان خود را با سم ارگوت كه بر روي گندم سياه (چاودار) توليد شده بود، مسموم كردند در سال 1346 ميلادي هنگاميكه لشكر تاتارها شهر كافا( اين شهر در شبه جزيره كريمه فعلي قرار داشت) را محاصره كرده بودند ، براي از بين بردن مقاومت مردم وسايل و لباس افرادي را كه از طاعون مرده بودند را از ديوارهاي شهر به داخل شهر پرتاب كردند و به اين ترتيب بيماري طاعون در داخل شهر شيوع پيدا كرد . بعد از شكسته شدن محاصره شهر و با خروج افراد مبتلا به طاعون از شهر ، بيماري طاعون در تمام اروپا شيوع گسترده اي پيدا كرد .

تأثير يك حمله با عوامل بيولوژيك به قطر ذرات عفوني معلق در هوا ، پايداري عامل بيماريزا در شرايط مختلف محيطي (مثل مجاورت با نور خورشيد ـ خشكي ـ رطوبت ـ درصد اكسيژن هوا ـ سرعت باد ـ جهش وزش باد و غيره ) بستگي دارد .

كلاً مواد بيولوژيك را به سه دسته عمده تقسيم مي كنند :

گروه A  :

اين  مواد داراي توانايي زيادي در انتشار و پخش شدن در محيط مي باشند و در نتيجه به سرعت سلامتي مردم را تحت تأثير قرار مي دهند . از اين گروه مي توان موارد ذيل را نام برد :

1-سياه زخم ( شاربن ) :

 عامل اين بيماري ( با سيلوس آنتراسيس ) از راه تماس اسپور آن با پوست و تنفس اسپورهاي آن قابل انتقال است . استنشاق 5 تا 10 هزار اسپور فرد تنفس كننده را خواهد كشت . اسپور اين باكتري از راه زخم ها و خراش هاي جلدي به راحتي وارد بدن مي شود .

بيماري غيرمسري است كه مستقيماً از فردي به فرد ديگر منتقل نمي شود . بسيار كشنده است و جزو بيماريهاي قابل انتقال بين انسان و حيوان محسوب مي شود . براي اين بيماري واكسن وجود دارد ولي براي ايمن شدن فرد چندين بار تزريق واكسن لازم است و درعين حال عوارض جانبي تزريق واكسن زياد است . به همين دليل واكسن سياه زخم مصرف عمومي ندارد .

 اتفاقي در تأسيسات توليد سلاحهاي بيولوژيك در اتحاد جماهير شوروي در سال 1979 منجر به آزادسازي باكتري سياه زخم شد كه منجر به مرگ 66 نفر و تعدادي حيوان گرديد كه دورترين آنها 100 كيلومتر با منحل نشت باكتري فاصله داشته است .

2- آبله :

ويروس آبله يك ويروس بشدت مسري است . به راحتي از طريق هوا منتقل مي شود . 20 تا 40 % مبتلايان را مي كشد .

اين ويروس در سال 1970 به كمك يك واكسيناسيون جهاني ريشه كن شد ، اما ويروس در سطح آزمايشگاهي در روسيه و آمريكا نگهداري مي شود ، بعضي بر اين باورند كه بعد از سقوط اتحاد جماهير شوروي محيط هاي كشت و اطلاعات مربوط به اين ويروس بدست كشورهاي ديگر افتاده است .

تأثير مناسب واكسن آبله 3 تا 5 سال است . پس اين ويروس حتي براي كسانيكه واكسينه شده اند نيز مي تواند خطرساز باشد ، بنابراين بعنوان سلاح بيولوژيك ويروس آبله بسيار خطرناك است و به راحتي از فرد بيمار به فرد سالم سرايت مي كند .

3- سم بوتولينوم

  اين سم يكي از كشنده ترين سموم شناخته شده است كه توسط باكتري كلستريديوم بوتولينوم توليد مي شود . اين سم ايجاد خفگي و فلجي مي كند و به همين دليل باعث مرگ مي شود . تهيه آن بسيار ساده است زيرا مواد آرايشي با نام بوتاكس و ديس پورت در بازار موجود است كه از مشتقات همين سم هستند .

4- ابولا

يك تب ويروسي خونريزي دهنده است كه حدود 50 تا 90% مبتلايان را مي كشد هيچ درماني براي آن وجود ندارد ، اما در حال حاضر واكسنهايي براي اين بيماري در دست تهيه است . كشورهاي آمريكا و اتحاد جماهير شوروي تحقيقات زيادي بر روي اين ويروس بعنوان سلاح بيولوژيك انجام داده اند .

ابولا مبتلايان خود را با ايجاد اختلالات چندگانه اندامها و شوك هيپوولميك از پاي در مي آورد .

5- طاعون

 بيماري كشنده ايجاد شده توسط باكتري يرسينياپستيس مي باشد . جوندگان ميزبان طبيعي عامل بيماري هستند . بيماري باگزش كك به انسان منتقل مي شود گاهي اوقات نيز تنفس باكتري موجود در ذرات معلق هوا باعث ايجاد طاعون ريوي مي شود . بيماري از قرنها پيش بعنوان يك سلاح بيولوژيك بكار مي رفته است . به علت سهولت تكثير باكتري در طبيعت و باقي ماندن آن در بدن جوندگان آلوده شده بيماري خطرناكي محسوب مي شود .

6- مار بورگ

يك تب ويروسي خونريزي دهنده است كه اولين بار در شهر ماربورگ آلمان يافت شد  . ميزان مرگ و مير مبتلايان 25 تا 100 درصد است . بجز درمان كمكي و علامتي هيچگونه درمان قاطعي ندارد .

7- تولارمي  ( تب خرگوش )

بيماري شديد تحليل برنده و ناتوان كننده اما در عين حال غيركشنده اي است كه توسط باكتري فرانسيسلاتولارنسيس ايجاد مي شود. طبيعت بيماري بسيار مسري است و به راحتي در هوا پخش ميشود.

گروه B :

اين گروه از عوامل قدرت پخش شدن و انتشار متوسطي دارند و ميزان بروز مرگ و مير با اين عوامل كمتر است .

1-  بروسلوز

بيماري مسري ايجاد شده با باكتري جنس بروسلا است ، بيماري ابتدا از حيوان به انسان منتقل مي شود و بسياري از مهره داران را مبتلا مي كند . گونه هاي مختلف باكتري مي تواند گوسفند ، بز ، گاو ، گوزن ،‌خوك ، سگ و ساير حيوانات را مبتلا كند .

بيماري از طريق محصولات حيواني آلوده و يا تماس با حيوان آلوده به انسان منتقل مي شود . در انسان بيماري بروسلوز مجموعه اي از نشانه ها را ايجاد مي كند كه بسيار شبيه بيماري آنفولانزا است . ازجمله تب ، سردرد ، عرق كردن ، درد در ناحيه پشت ، ضعف ، عفونت شديد سيستم اعصاب مركزي و قلب ممكن است رخ دهد . بيماري مي تواند مزمن شود و بصورت تب راجعه ، دردهاي مفصلي و خستگي بروز نمايد .

2- سم اپسيلون

كه توسط باكتري كلستريديوم پرفرژانس توليد مي شود .

3- باكتريهاي تهديدكننده بهداشت مواد غذايي

گونه هاي سالمونلا ، شيگلا ، اشريشياكولي سويه 0157 H7

4- مشمشه با عامل بورخلدريا  مالئي

5- ملوئيدوزيس ( شبه مشمشه ) با عامل بورخلدريا  سودومالئي

6- پسي تاكوزيس با عامل كلاميديا پسي تاسي

7- تب كيو با عامل كوكسييلا بورونتي

8- سم ريسين توليد شده توسط ريسينوس كامونيس

9- آنتروتوكسين B توليد شده توسط استافيلوكوك

10- تيفوس با عامل ريكتزيا پروازكي

11- انسفاليت ويروسي با عامل آلفا ويروسها مثل انسفاليت اسبهاي ونزوئلايي

12- عوامل آلوده كننده آب : ويبريوكلرا ، كريپتوسپوريديوم پاروم

گروه C

اين گروه از بيماريزاها تحت مهندسي ژنتيك قرار گرفته اند تا قابليت انتشار آنها افزايش يابد . توليد آنها بسيار ساده است و درصد مرگ و مير مبتلايان با اين عوامل بسيار بالاست .

1- نيپاويروس     2- هانتا ويروس 3- سل مقاوم به انواع داروها   4- تب ويروسي خونريزي دهنده      5- ويروس تب زرد

محدوديت هاي بيوتروريسم

كاربرد سلاح هاي بيولوژيك به علت طبيعت غيرقابل كنترل عوامل بيولوژيكي كه در اين گونه سلاحها بكار مي روند ، مشكل است و نيازمند فناوري پيشرفته مي باشد .

سلاح هاي بيولوژيك موجود فقط براي ايجاد ترس عمومي و تخريب كل يك جامعه مفيد واقع ميشود اگرچه در حال حاضر مهندسين ژنتيك مشغول مطالعه و بررسي بر روي عوامل بيولوژيكي هستند كه بتواند نژادهاي خاصي از انسانها و يا مردم در مناطق جغرافيايي خاص را درگير كند .

علائم رواني تهديدات بيولوژيك

1- ايجاد اضطراب و تشويش در جامعه      2-  عصبانيت     3- وحشت     4- نسبت دادن علائم بيماريهاي مختلف به عامل عفوني بيولوژيك منتشر شده در منطقه .   5- جدا شدن فرد آلوده از جامعه   6- انجام اعمال غيراخلاقي ( غارت ، دزدي و ... ) .

حملات بيولوژيك به حيوانات

اولين بار در جنگ جهاني اول توسط ارتش آلمان انجام شد . شامل حمله به حيوانات با ارزش اقتصادي مثل حمله با عامل بيماري FMD به حيوانات سم دار ، پخش عامل تب آفريقايي خوك ها و گسترش عامل نيوكاسل در طيور .

ملاحظات اپيدميولوژيك

براي تشخيص اينكه يك بيماري ، بيماري بومي يك منطقه مي باشد و يا بر اثر حمله بيوتروريستي ايجاد شده است موارد زير را بايد در نظر گرفت .

- گسترش سريع و تصاعدي يك بيماري ظرف چندين ساعت تا چندين روز در گروهي از مردم به ظاهر سالم .

- افزايش علائم غيرطبيعي مثل تب ، اختلالات تنفسي و علائم گوارشي

- مشاهده يك بيماري غيربومي با شيوع بالا و يا مشاهده يك بيماري بومي در فصل و زمان غيرمعمول

- ميزان كمتر ابتلا به يك بيماري شيوع يافته در مردمي كه در محيطهاي بسته و مخصوصاً با سيستم تهويه هواي بسته به سر مي برند .

- شيوع عفونت گروهي در مناطق خاصي از لحاظ جغرافيايي ( بيماري از يك شهر و يا منطقه اي از يك شهر بيشتر گزارش شود )

- گزارش مرگ و مير با تعداد و سرعت بالا

- مشاهده بيماراني با بيماري هاي غيرمعمول در يك منطقه كه عوامل درگير كننده بعنوان سلاح ميكروبي محتمل بنظر مي رسد مثل طاعون ، تولارمي ، سياه زخم ريوي .

كنترل عفونت ايجاد شده توسط سلاح هاي بيوتروريستي

الف ) قرنطينه

منطقه شيوع عفونت بايد بطور كامل قرنطينه شود

ب ) البسه كادر پزشكي

افرادي كه با بيماران سر و كار دارند بايد با لباسهاي غيرقابل نفوذ پلاستيكي ، دستكش ، پوشش كامل سر و گردن ، ماسك صورت ، پوشش چشمها (عينك) و چكمه مخصوص مجهز شوند .

ج ) بستري كردن و رسيدگي به بيماران

در صورت كم بودن تعداد بيماران ، بايد تمام بيماران از يكديگر جدا بستري شوند اما درصورت زياد بودن تعداد بيماران و عدم امكان جداسازي همه آنها بيماران با علائم مشابه با هم بستري شوند .

تميز كردن ، ضدعفوني كردن و استريل كردن وسايل و محيط آلوده

روش استريل كردن و عفونت زايي به شدت به عامل ايجاد كننده بيماري وابسته است ، وسايل تا حد امكان براي هر بيمار اختصاصي مصرف شود و قبل از استريل كامل براي بيمار ديگر مورد استفاده قرار نگيرد ، استفاده از محلول هاي ميكروب كش براي شستن لباسها و وسايل پارچه اي ضروري است (البته درصورت عدم امكان سوزاندن البسه و وسايل پارچه اي بعلت كمبود اين وسايل و يا مورد نياز بودن آنها)

علائم مشاهده شده در تعدادي از بيماريهاي ايجاد شده توسط عوامل بيوتروريسم به تفكيك عامل :

الف ) سياه زخم

دوره  كمون هفت روز است ، شكل پوستي بيماري كه 95درصد موارد را تشكيل مي دهد با خارش و برآمدگي پوست همراه است ، جراحات بعد از مدتي تبديل به تاول شده و با گذشت زمان به زخم تبديل مي گردد ، زخم يك تا سه سانتيمتر قطر دارد ، رنگ آن سياه است و درد ندارد ،‌ غدد لنفاوي نزديك زخم متورم هستند .

فرم پوستي در حالت طبيعي 20 درصد مرگ و مير دارد .

فرم تنفسي ، بيماري به شكل يك سرماخوردگي آغاز مي شود ، سپس نارسايي تنفسي و شوك به دنبال آن رخ مي دهد . فرم تنفسي بعد از بروز علائم به مرگ منتهي مي شود ( صد در صد مرگ رخ مي دهد )

فرم گوارشي ، تهوع ، كم اشتهايي ، استفراغ خوني ، دردهاي شكم و تب ، از علائم اين فرم بيماري مي باشند . مرگ و مير در اين شرايط 25الي 60 درصد است .

درمان :  موثرترين آنتي بيوتيك پني سيلين G است .

تب هاي خونريزي دهنده ويروسي

دوره كمون اغلب چهار تا سيزده روز است . تب ، سردرد ، احساس سرما ، خستگي ، درد عضلاني ،‌ پرخوني ملتحمه ، استفراغ ،‌دردهاي بالاي معده ، خونريزي نقطه اي در دهان ، خونريزي از لثه ، معده ، روده و رحم از علائم آن است . مرگ بيمار ناشي از شوك و كم خوني شديد ، خونريزي ريوي و يا DIC پيش رونده است .

درمان : اساس درمان حمايتي است شامل تنظيم آب و الكتروليتها و درمان اختلالات انعقادي مي باشد .

آبله :

علائم بيماري شامل تب ، كمردرد ، خارش بيني ، بيخوابي ، تورم و برافروختگي صورت ، خميازه زياد درد گلو و سينه ، بثورات و تاول هاي شديد جلدي كه از جوش شروع مي شود و سپس به وزيكل و پوستول تبديل مي شوند 

درمان : بسياري از تركيبات ضد ويروس براي درمان آبله بكار برده شده است كه يكي از آنها داروي كلروميستين بوده است .

بوتوليسم :

دوره كمون 18 تا 36 ساعت است . علائم شامل تهوع ، استفراغ ، درد شكم ، عدم وجود تب و سپس علائم عصبي آغاز مي شود شامل پائين افتادن پلكها ـ اختلال در تكلم ـ اشكال در بلع و در نهايت مرگ بعلت فلج تنفسي رخ مي دهد .

درمان : در مراحل اوليه با مصرف توكسيوئيد امكان پذير است ( ضد سم )

بيمار بايد تا چند هفته به دستگاه تنفس مصنوعي متصل باشد .

طاعون :

دوره كمون 2 تا 6 روز است .

علائم شامل تب ـ لرز ـ تهوع ـ اسهال و يا يبوست ـ پائين آمدن فشار خون ـ بيقراري ـ نبض سريع ـ هذيان گويي ـ تورم غدد لنفاوي ـ زخمهاي عفوني موضعي ـ پنوموني شديد همراه با خروج خون از ريه ها مي شود .

درمان :

آنتي بيوتيك هاي اسپترپتومايسين ، جنتامايسين و كلرامفنيكل بيشترين تأثير را در درمان اين بيماري دارند .

سولفاناميدها با تأثير كمتري بكار رفته اند .

مراقبتهاي پس از مرگ بر روي اجساد آلوده شده با عوامل  بيولوژيك

قبل از ارسال نمونه هاي پاتولوژي و يا انجام كالبدكشايي اطلاع رساني به افراد كالبدگشا و يا پاتولوژيست در مورد خاص بودن بيماري الزامي است .

كالبدگشايي بطور كامل و با وسايل و تجهيزات محافظتي خاص بايد انجام گيرد .

كليه رسوم و آئين هاي مذهبي در جهت برخورد با جسد بايد باتوجه به جلوگيري از پخش عامل عفوني انجام شود 

پدافند زيستي

تعريف

هر اقدامي كه در آن از سلاح استفاده نشود و موجب تقليل آسيب پذيري منابع انساني، محيط زيست، ساخت و سازها، تاسيسات، تجهيزات و اسناد و شريان هاي كشور در برابر عمليات مخرب دشمن گردد، پدافند غيرعامل نام دارد. محورهاي اساسي پدافند در حوزه محيط زيست؛ آب، منابع غذايي، مالي و اقتصادي و انرژي است.

در واقع هر گونه آلودگي از نوع شيوع بيماري هاي دامي و گياهي و ورود ناخواسته و عمدي محصولات دست ورزي شده و سموم به سيستم آب و كشاورزي ايران، تهديد زيستي به شمار مي‌رود و مجموعه اقداماتي كه در جهت كاهش آسيب‌پذيري جامعه و حفظ سرمايه انساني انجام مي‌شود، پدافند غيرعامل است.

هدف از اعمال تهديدات زيستي، مورد حمله قرار دادن نيروي انساني يك كشور است. دشمن از اين طريق جمعيت را دچار مشكل مي‌كند و به موجب آن هزينه‌هاي كشور مورد حمله را افزايش مي دهد. بنابراين وظيفه قرارگاه پدافند غيرعامل زيستي، رصد و پايش اين نوع تهديدات و كنترل اين تهديدات از سرمنشأ آن است. قرارگاه پدافند غيرعامل زيستي پيش از ورود تهديدي از مرزهاي كشور به داخل كشور، اوضاع را به خوبي رصد و كنترل و در صورت وجود آلودگي، تهديد را در همان مرحله متوقف مي‌كند. وقتي صحبت تهديدات زيستي مي شود،

منظور تهديدات طبيعي از جمله زلزله و سيل نيست، بلكه منظور تهديدات انسان ساز است كه توسط دشمن، عوامل دست نشانده دشمن در داخل و عوامل انساني به طور ناخواسته پيش مي‌آيد، چون اولويت نخست پدافند غيرعامل زيستي حفظ جان انسان‌ها و به عبارتي حفظ سرمايه انساني كشور است، لذا حتي اگر عوامل زيستي ناخواسته ايجاد شود و جان انسان را تهديد كند، نظر پدافند غيرعامل نوعي تهديد تلقي مي‌شود. قرارگاه پدافند غيرعامل زيستي به خصوص در نقاط مرزي آمادگي دارد تا بيماري ناشناخته يا ويروس جديدي كه توسط مراكز بهداشتي درماني اين نقاط گزارش شود، مراحل را تا ارايه راهكارهاي مقابله با اين تهديد پيش ببرد.

حل بحران با ايجاد بحران

پدافند؛ وظيفه شناسايي و حل بحران هاي ايجاد شده به صورت غيرطبيعي در محيط زيست را دارد. حل بحران هاي موجود در حوزه هاي آب، خاك، هوا ... كه با دخالت عواملي با نيت خصمانه صورت مي گيرند، نيازمند پشتيباني، همفكري و همكاري پدافند غيرعامل و محيط زيست است و مهم ترين اولويت و اقدام پدافند غير عامل در حوزه محيط زيست، شناسايي ريسك هايي كه همواره ثابت نيستند.

 

نجات بشر يا تهديد بشر

در مقابل علمي كه ممكن است منجر به نجات بشر شود ولي اثراتي مخرب هم داشته باشد بايد احتياط هاي لازم صورت پذيرد و ارزيابي هر اقدامي قبل از انجام آن سنجيده شود.

يكي از اين اقدامات، الزام كشورهاي صادركننده محصولات به درج برچسب آگاهي بخش استفاده از GMSO (دست اندازي ژنتيكي) و درصد استفاده از آن ذكر كرد.

استفاده صحيح از فن اوري جديد، ايجاد سيستم نظارتي دقيق براي استفاده از فن اوري هاي جديد، ايجاد سيستم گواهي و مجوزدهي و افزايش آگاهي و مشاركت عمومي را جزء لاينفك حركت به سوي توسعه پايدار است و همكاري متخصصين ايمني زيستي و فن اوري زيستي در نقش و جايگاه اختصاصي خود مي تواند گامي موثر در شروع فعاليت هاي ثمربخش باشد. سند پدافند زيستي بر اساس اسناد بالا دستي، سند چشم انداز، رهنمودهاي مقام معظم رهبري و سياست هاي ابلاغي قرارگاه پدافند غير عامل تدوين شده و در سال 92 به مرحله اجرا گذاشته شده است.

 اجرايي نمودن سياست هاي كلي مقام معظم رهبري، تسهيل شرايط اجراي ماموريت هاي پدافند زيستي در كشور، تقويت و يكپارچگي و مديريت پدافند زيستي كشور، ايجاد خودكفايي و خود اتكايي در تامين فرآورده هاي زيستي و محصولات پدافندي كشور، كاهش و يا حذف كنترل و دخالت عناصر دشمن بر سرمايه هاي ملي زيستي كشور را مي توان از اهداف سند راهبردي پدافند زيستي كشور برشمرد.

 جنگ در سنگر محيط زيست

حوزه تهاجم دشمن تغيير كرده است. جنگ و دفاع امروز نه در حوزه نظامي بلكه در حوزه جنگ نرم است كه مي توان نمونه اي از اقدامات دشمن در اين حوزه را در بحث حيوانات و انسان ها دانست و افزود قرارگاه پدافند زيستي آمادگي لازم براي مقابله با اين حملات را دارد.

منتشر كردن عوامل بيولوژيكي يا سمي با هدف كشتن يا آسيب رساندن به انسان ها، حيوانات، گياهان با قصد و نيت قبلي به منظور فشار به دولت يا گروهي از مردم به منظور برآورده كردن خواسته هاي سياسي، اجتماعي بيان مي شود.

ورود برنج‌هاي آلوده به كشور و يا ورود ويروس سارس به كشور چين، جنون گاوي در اروپا و تب برفكي در انگلستان نمونه‌هايي از تهديدات زيستي هستند.

ارائه راهكار

تهديدات زيست محيطي نسبت به ديگر تهديدات نظامي بسيار كم هزينه و عامل تهديد گمنام بوده و در اثبات منشاء حمله ناتواني وجود دارد و به راحتي قابل انتشار مي باشد و نيز مي تواند باعث ايجاد خسارات و تبعات سنگيني براي كشور و محيط زيست گردد. از طرفي حفظ محيط زيست و چهار عنصر اساسي آن ( آب، باد، خاك و آتش) ضروري مي باشد انجام اقدامات ذيل مي تواند باعث جلوگيري و كاهش خسارات وارده به منابع و سرمايه هاي كشور و بخصوص محيط زيست گردد

1- ملزم نمودن كارخانجات و واحدهاي صنعتي كه داراي مواد اوليه شيميايي خطرناك و يا مخازن و انبار هاي سوخت و مواد منفجره خطرناك مي باشند به رعايت نمودن نكات ايمني و انجام تدابير لازم در مقابل تهديدات طبيعي و غير طبيعي . واستقرار سيستمهاي مديريت  ISO در دوران ساخت و بهره برداري از واحدهاي صنعتي.

2- استتار ، اختفاء پلمپ و گماردن نگهبان به منظور مراقبت و پايش دائمي چاهها و منابع آبي ، ايستگاههاي پمپاژ و مخازن نگهداري آب.

3- ضرورت انجام مطالعات آمايش سرزمين جهت مطالعه و بررسي موقعيت استقرار تاسيسات و مراكز مهم و حياتي در دست اجرا و يا در حال بهره برداري استان با در نظر گرفتن شرايط جغرافيايي ، عوارض طبيعي و انساني محيط زيست ) منطقه.

4- رعايت ملاحظات زيست محيطي با تاكيد بر انجام مطالعات ارزيابي اثرات زيست محيطي در زمان استقرار جمعيت و فعاليت هاي توليدي، صنعتي و خدماتي به منظور كاهش ريسك و آسيب پذيري در برابر خطرات و تهديدات و كاهش تلفات انساني و خسارت و افزايش قدرت پايداري.

5- لزوم ارزيابي فيزيكي و بيولوژيكي، ايمني تاسيسات، محيط هاي اقتصادي و اجتماعي براي هريك از پروژه ها و تاسيسات مهم و حياطي موجود در استان نظير خطوط انتقال نفت و گاز، نيروگاه ها، صنايع بزرگ و ... در زمان بحران و قرار گرفتن در برابر تهديدها.

6- الزام مراكز مهم و حياتي موجود به انجام ارزيابي ريسك زيست محيطي با توجه به تاثير ريسك بر سلامت، محيط هاي فيزيكي و بيولوژيكي، ايمني تاسيسات، محيط هاي اقتصادي و اجتماعي با تشكيل هسته هاي زيست محيطي و HSE.

اقدامات پدافندغيرعامل درديگركشورها

بسياري از كشورها در اين زمينه اقدامات بنيادي و جالب توجهي انجام داده اند. دركشور آلمان موضوع پدافند غيرعامل به نحو مناسبي در خلال جنگ جهاني دوم و پس ازآن توسعه يافت. در كشور كانادا هم به موضوع پدافندغيرعامل توجه خاصي شد و دولت مركزي وظيفه تدوين اصول و سازماندهي تنظيم همكاري دولت و نيروهاي مسلح، آموزش مسئولان و مردم، استفاده از همياري در تدوين برنامه هاي آموزش محلي، گسترش برنامه هاي تحقيقاتي و نمونه سازي از طرحها را به عهده داشت. ازسال 1954ميلادي و پس از انتشار نتايج آزمايش هاي مگاتني هسته اي آمريكا، كشور كانادا عكس العمل به موقع خود را با ايجاد سازمان دفاع غيرعامل نشان داد و از سال 1959ميلادي به منظور تامين بيشترين هماهنگي در امور دفاع غيرنظامي، سازمان هاي دفاع غيرعامل و اقدامات اضطراري را ادغام كرد كه از مهمترين وظايف اين سازمان جديد، تنظيم نظم و امنيت به منظور حفظ حاكميت و تداوم خدمات دولتي است. دولت سوييس نيز با وجود سياست بي طرفي در دو جنگ جهاني و به رغم اينكه ازنظر موقعيت هاي ژئوپلتيك و دارا بودن معادن زيرزميني داراي وضعيت حساسيت آفريني نيست، پدافند غيرعامل را دراين كشور به صورت جدي مورد پيگيري قرار داد و بخشي از فضاي اطمينان بخش حاكم بر اين كشور را مي توان ناشي از اجراي اين سياست دانست. سازمان دفاع غيرعامل سوييس به ساخت پناهگاه هاي مقاوم در مقابل انفجارات اتمي به طور گسترده اي توجه كرد و براي اقامت مردم، همه امكانات از قبيل آب، غذا، دارو و ساير مايحتاج را به صورتي كه قبل از فاسد شدن تعويض مي شوند، پيش بيني كرد. در كشور يوگسلاوي هم به اين موضوع توجه جدي معطوف شد و در برنامه ريزي ها علاوه بر احداث پناهگاه، مستحكم ساختن ابنيه، ايجاد مراكز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرين مردم، به اصولي مانند پراكندگي، كوچك سازي و فريب توجه شد، به نحوي كه در طول جنگ سال 1999 ميلادي نيروهاي مسلح كشورهاي عضو ناتو با وجود بمباران هاي گسترده نتوانست خسارت هاي عمده اي به تاسيسات اين كشور وارد كنند. از كشورهاي همسايه نيز، كشور پاكستان به اين موضوع علاقه مندي خاصي نشان داد و ضمن ايجاد سازماني براي اين امر، به موضوع آموزش عمومي مردم توجه كرد، به طوري كه جزوات آموزشي با متون ساده و روان در مورد نحوه مقابله با انفجارات هسته اي و ديگر تهديدها در بين مردم و مراكز آموزش انتشار يافت. در كشور كره شمالي هم كه با تهديد آمريكا روبرو است، پدافند غيرعامل به صورت گسترده اي مورد استفاده قرار مي گيرد، معابر مترو و ايستگاه هاي زيرزميني شهر پيونك يانگ در عمق بين 90 تا 105 متري زمين احداث شده اند. بسياري از كارخانجات صنايع نظامي در تونل هاي بزرگ استقرار يافته اند و هواپيماهاي نظامي پس از فرود مي توانند در تونل هاي حفرشده، مخفي شوند.

 پدافند غيرعامل دركشور ما

قبل از انقلاب، سازماني با عنوان سازمان دفاع غيرنظامي سه دسته ماموريت به عهده داشت؛ ماموريت اول اين سازمان، هدايت، كنترل و پشتيباني از مردم حين حوادث و بلاياي طبيعي، ماموريت دوم امداد و نجات در حوادث و ماموريت سوم، كاهش آسيب پذيري هاي كشور در برابر تهديدات خارجي بود. پس از پيروزي انقلاب اين سازمان منحل و مسئوليت پدافند غيرعامل به بسيج واگذار شد. با پيوستن بسيج به نيروهاي مسلح، اين ماموريت بين نيروهاي مسلح و دولت باقي ماند و بعد از جنگ نيز در مقطعي تا سال 82 اين مسئوليت به سه سازمان دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي، سازمان مديريت و برنامه ريزي و قرارگاه پدافند هوايي و فرمانده كل ارتش واگذار شد. سرانجام سال 82 با نظر رهبر معظم انقلاب و ارزيابي ستاد كل نيروهاي مسلح، پدافند غيرعامل به طور مستقل آغاز به كار كرد. از سال 82 تا 84 مسئول اين سازمان با سردار محمدرضا نقدي بود كه اين مسئوليت از سال 84 به عهده سردار غلامرضا جلالي گذاشته شد. پيش از دولت نهم اين موضوع در قالب كميته دائمي پدافند غيرعامل دنبال مي شد، اما ازسال 84 به بعد با برنامه ريزي ها و حمايت هاي صورت گرفته، سازمان پدافند غيرعامل با 9 معاونت و ساختاري مصوب به تصويب رهبر معظم انقلاب رسيد. بتازگي نيز معاونت بسيج به سازمان اضافه شده كه اكنون داراي ده معاونت است. در ايران پدافند غيرعامل در دستگاه هاي اجرايي از اهميت خاصي برخوردار است و اين سازمان براي رسيدن به اهداف خود با تمام دستگاه هاي اجرايي ارتباط برقرار مي كند. براساس آيين نامه اجرايي، تمام دستگاه هاي اجرايي موظف هستند دبيرخانه اي را براي تسهيل ارتباط خود با اين سازمان داشته باشند. همچنين طبق تفاهم نامه هايي كه با دستگاه هاي اجرايي به تصويب رسيده لازم است تمام دستگاه هاي اجرايي كشور ارتباط سازنده و مثبتي با اين سازمان برقرار كنند. اقدامات انجام شده در ايران يكي از برنامه هاي سازمان پدافند غيرعامل، مقابله با تهديدات سخت است كه شامل مستحكم سازي بخش هاي اجرايي كشور، ساخت پناهگاه ها و امثال آن مي شود. در اين زمينه، پروژه هاي مهمي در بخش مخابرات، صداوسيما و هسته اي به انجام رسيده است كه از جمله اين پروژه ها مجموعه غني سازي فردو است. ايجاد قرارگاه پدافند سايبري از ديگر اقدامات مهم سازمان پدافند غيرعامل است كه باتوجه به افزايش حملات سايبري در سال هاي اخير، اهميت آن دوچندان مي شود. در عين حال با توجه به اين كه حوزه هاي اطلاع رساني، بهداشت، تجارت الكترونيك، برق و مديريت منابع آبي همه از فناوري اطلاعات استفاده مي كند و اگر امنيت IT به خطر افتد، حيات كشور در معرض خطر قرار خواهد گرفت، اين سازمان توجه وي ژه اي به امنيت IT دارد. سازمان پدافند غيرعامل همچنين برنامه پنج ساله خود را در همه دستگاه هاي اجرايي به تصويب رسانده، به طوري كه اين برنامه اكنون در اين دستگاه ها قابل اجراست. آموزش در اين سازمان اهميت وي ژه اي داشته كه در اين خصوص آموزش مردمي با استفاده از ظرفيت نيروي مقاومت بسيج، آموزش و پرورش و صدا و سيما دنبال مي شود.

پدافند غيرعامل در حوزه بيولوژيك

پدافند غيرعامل در هشت حوزه ي اصلي پدافند غير عامل عمومي، سايبري ، زيستي، پرتويي،شيميايي ،كالبدي يا فني ،اقتصادي وپدافند مردم محورمي باشدكه مسئوليت حوزه اقدامات بيولوژيك يا زيستي با وزارت بهداشت مي باشد.
تمركز زدايي در زمينه بهداشتي و درماني را از سال‌هاي قبل آغاز و باعث دستيابي مردم نقاط دور دست و محروم كشور به خدمات مناسب بهداشتي و درماني شده بود كه اين مسئله از جمله فعاليت‌هاي تمركز زدايي در زمينه پدافند غير عامل است.

پراكنده‌سازي و فرهنگ سازي، تقسيم فرآيند خدمات در كشور، توزيع نيروي تخصصي و رضايت مندي مردم از عمده برنامه‌هاي پدافند غير عامل است.

دانشگاه هاي علوم پزشكي مسئول حفظ سلامت مردم در شرايط عادي و بحراني است و در هر شرايطي بايد از استمرار چرخه درمان اطمينان داشته باشد. سلامت افراد و بهداشت و درمان يك كشور را مي توان بطور كلي در دو عرصه نظامي و غير نظامي تقسيم كرد.بخش نظامي آن عمدتا توسط نيروهاي نظامي تامين مي شود و بخش غير نظامي توسط سيستم بهداشت و درماني كه دركشور گسترده است و وزارت بهداشت متولي آن است البته در شرايط بحران بخش نظامي مي تواند به عنوان پشتيبان نيروهاي غيرنظامي وارد عمل شود. از جمله تهديدات در اين زمينه مي توان به تهديدات زيستي درحوزه سلامت انسان ، دام و دركل منابع آب و غذا اشاره كرد.
بخش هاي اورژانس پيش بيمارستاني ، بيمارستان ها و مراكز تخصصي وفوق تخصصي به اين منظور ايجاد شده اند و از سال گذشته كه وزارت بهداشت به عنوان مسئول قرارگاه زيستي انتخاب شده است تلاش هاي سازمان يافته اي جهت ايجاد زيرساخت هاي لازم آغاز نموده است. توجه به اين نكته لازم است عليرغم تمام تعهدات بين المللي كشورها درشرايط جنگ متاسفانه از اولين مراكزي كه مورد هدف قرار مي گيرد بيمارستان ها هستند كه هدف دشمن كاهش توان مقابله است. با توجه به موقعيت خاص كشور ما ايجاد آمادگي در تمام زمينه هاي دفاع غيرعامل حياتي است .
با توجه به رسالت اصلي دانشگاه هاي علوم پزشكي در اين زمينه برنامه ريزي جهت تامين فضاهاي فيزيكي استاندارد، تامين تجهيزات موردنياز براي شرايط عادي و خاص و آموزش نيروهاي تحت امر ونيز آموزش جامعه از اولويت هاي اصلي مي باشد و درهر حال بايد تلاش كرد استمرار ارائه خدمات بهداشتي درماني تحت هر شرايطي محقق شود چرا كه با ارزش ترين دارايي هر كشوري مردم آن است.
 

برخي تصورها بر اين است كه پدافند غيرعامل يك رويكرد نظامي است، اما از آنجا كه قرباني سلاح‌هاي كشتار جمعي نيروهاي غيرنظامي هستند. بنابراين لازم است نظام سلامت عمومي كشور وارد پدافند غيرعامل شود و نقش پيشگيرانه خود را ايفا كند. پدافند غيرعامل در حوزه سلامت به معني استمرار خدمات بهداشتي و درماني است.

يكي از برنامه‌هاي وزارت بهداشت تشكيل كميته پدافند غيرعامل در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور در راستاي اهداف زير است: تصويب مراكز حياتي، حساس و مهم در كميته پدافند غيرعامل كشور، تقويت و چند لايه‌اي كردن شبكه ارتباطي اورژانس و خدمات پيش بيمارستاني و انجام مانورهاي متعدد از سوي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور از برنامه‌هاي اين كميته است.

ايجاد قرارگاه عملياتي و پشتيباني در مكان امن با فرماندهي وزارت بهداشت، ايجاد و تجهيز تيم‌هاي واكنش سريع در مقابله با حوادث و احداث و تجهيز آزمايشگاه از ديگر تصميمات و برنامه‌هاي كميته پدافند غيرعامل در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي تدوين طرح جامع مقابله با تهديدات بيولوژيك، هسته‌اي، برگزاري كارگاه و سمينارهاي آموزشي براي رده‌هاي مختلف و نيازسنجي آموزشي و پژوهشي 5 ساله حوزه پدافند غيرعامل از ديگر اقدامات كارگروه بهداشت وسلامت است است.آموزش مداوم كادر بهداشت و درمان جهت مقابله با بحران، آشنايي اورژانس و نيروهاي امدادي و تقويت سيستم پايش بيماري و حوادث از راهبردهاي نظام سلامت در پدافند غيرعامل است.

تدوين اسناد دانشگاهي در كميته پدافند غيرعامل بايد بر اساس اسناد بالا دستي شامل؛ سند راهبردي پدافند زيستي، شيمياي و هسته‌اي، صورت گيرد.

شرح وظايف كارگروه بهداشت، سلامت و بيولوژيك 
1- تدوين و ابلاغ طرح جامع مقابله با تهديدات و اقدامات نظامي دشمن در حوزه بهداشت،درمان، سلامت و مخصوصا تهديدات بيولوژيك در سطح استان
2- طراحي و اتخاذ تدابير و اقدامات مورد نياز براي مقابله با تهديدات بيولوژيك متصور از طرف دشمن در سطح استان مخصوصا استان هاي مرزي
3- طراحي و اتخاذ تدابير و اقدامات مورد نياز براي حفظ و ارتقاء آمادگي و توانمندي برنامه هاي بهداشت، درمان و سلامت در زمينه هاي مختلف در سطح استان
4- ايجاد هماهنگي بين سازمان هاي مختلف مرتبط با حوزه سلامت و بهداشت و بيولوژيك براي مقابله بحران هاي ناشي از تهديدات و اقدامات نظامي دشمن در سطح استان
5- سازماندهي و ارتقاء توانمندي تيم هاي مورد نياز اضطراري در حوزه هاي مختلف بهداشت، سلامت، بيولوژيك براي مقابله با تهديدات و اقدامات نظامي دشمن در سطح استان
6- تدوين دستورالعمل در مورد نياز براي چگونگي تامين نيازهاي آب مردم و مراكز بهداشتي، درماني و بيولوژيك در شرايط جنگ و تهديدات دشمن
7- طراحي چگونگي تداوم چرخه خدمات بهداشتي ، درماني در زمينه هاي مختلف در مراكز بهداشتي درماني سطح استان در شرايط تهديدات مختلف دشمن و اقدامات نظامي
8- طراحي تمرينات و رزمايش هاي دوره اي براي حفظ و ارتقاء آمادگي لازم در حوزه بهداشت،سلامت و بيولوژيك
9- طراحي و هماهنگي لازم براي ايجاد و ظرفيت ها و قابليت هاي استان بر اساس دستورالعمل ابلاغي از مراجع بالاتر در بخش دفاع غير عامل
10-  نظارت بر اجراي دستورالعمل ها و ايجاد آمادگي هاي لازم براي مقابله با تهديدات نرم و اقدامات نظامي دشمن

 

اميد است با اهتمام همه دستگاهها ومردم هدف اصلي پدافندغيرعامل در بخش بهداشت وسلامت كه همانا حفظ جان مردم در برابر مخاطرات باشد محقق گردد.

منابع:

1- دروس كارشناسي ارشد دانشگاه صنعتي مالك اشتر

2- دروس كارشناسي ارشد دانشگاه علوم پزشكي بقيةاله

2- سايت پايداري ملي

3-وب سايت وزارت بهداشت درمان وآموزش پزشكي 

 

 

 



[1] - كارشناس ارشد پدافند غيرعامل

[2] -دبيركارگروه بهداشت،سلامت وبيولوژيك پدافندغيرعامل

1395/07/12
امتیازدهی
میانگین امتیازها:0 تعداد کل امتیازها:0
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
Powered by DorsaPortal