حوزه ریاست
۱۳۹۶ دوشنبه ۲۷ آذر
br ENGLISH
تاریخ: 1391/03/06 تعداد بازدید : 722
چالش جمعیت ایران: تحدید یا ترغیب
موضوع جمعیت ایران ،حد مطلوب آن و لزوم تداوم یا توقف سیاست های کنترلی جمعیت به موضوعی بحث برانگیز در جامعه تبدیل شده است.
موضوع جمعیت ایران ،حد مطلوب آن و لزوم تداوم یا توقف سیاست های کنترلی جمعیت به موضوعی بحث برانگیز در جامعه تبدیل شده است.

عده ای با یادآوری معضلات ناشی از انفجار جمعیتی دهه 60 خواستار ادامه یافتن روند فعلی سیاست های تنظیم خانواده هستند و گروهی دیگر با استناد به سرعت روند کاهش رشد جمعیت و نرخ باروری نگران کاهش درصد جمعیت مولد و افزایش نامتناسب سالمندلن طی سال های آتی می باشند.

بررسی ها نشان می دهد جمعیت کشور از 9/18 میلیون در سال 1335 به 75 میلیون نفر در سال 1390 رسیده است به عبارتی طی 55 سال جمعیت ایران تقریبا 4  برابر شده است.در شرایطی که به دلیل کاهش میزان مرگ و میر وبالا بودن میزان موالید قاعده هرم سنی تا سال های پایانی دهه 60 به شدت وسیع شده بود و میزان رشد جمعیت در طی سال های 1365 1355با احتساب میزان مهاجرت   به حدود 9/3 درصد رسید اما از آن پس با اعمال برنامه های تنظیم خانواده بتدریج قاعده هرم کوچک و قسمت میانی هرم بشدت متورم شد.

افزایش بیش از حد تولد (baby boom)در دهه منتهی به سال 65 هزینه های اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی بسیاری بر کشور تحمیل نمود.چند شیفته شدن مدارس ،واردات انبوه شیر خشک،هجوم جوانان به کشورهای گوناگون جهت تحصیلات تکمیلی وتاسیس انبوهی از دانشگاه های غیر دولتی و غیر انتفاعی جهت پاسخ به این نیاز موضوعاتی است که هنوز هم در خاطره ما حضور دارد.پس از آن رسیدن متولدین این دوره به سنین جوانی سبب ایجاد تقاضاهای بسیار برای ازدواج ،تحصیل و اشتغال گردید که بخش قابل ملاحظه ای از این فشار همچنان بر دوش دولت و مردم احساس می شود.

مخالفین اعمال تغییردر سیاستهای جمعیتی با اشاره به همین مشکلات معتقدند نرخ بالای بیکاری ،عدم توانایی دولت در فراهم کردن زمینه های اشتغال و مسکن ،عدم وجود امکانات آموزشی ،رفاهی و تفریحی استاندارد و متناسب با جمعیت 75 میلیونی کشور ولزوم تلاش در جهت تربیت یک فرزند خوب و توانمند به جای چند فرزند مشکل دار از جمله دلائلی هستند که لازم است همچنان به کنترل جمعیت پرداخت.

اگرچه بخش زیادی از دلائل ارائه شده توسط مخالفین واقعیات حال حاضر جامعه ما هستند اما بررسی شاخص های دموگرافیک موجود که از بررسی های پیمایشی و بخصوص سرشماری سال های 85 و 90 حاصل شده نکات تازه ای را هویدا می سازد.

رشد جمعیت ایران در سرشماری اخیر به 3/1 درصد کاهش یافته و نرخ باروری کل (TFR) به عدد 6/1 رسید .به عبارت دیگر در حال حاضر تعداد فرزندانی که یک زن ایرانی طی دوران باروری خود به دنیا می آورد 6/1 کودک است یعنی ماحصل ازدواج دو نفر بوجود آمدن کمتر از دو نفر می باشد که اصطلاحا به این وضعیت نرخ باروری پایین تر از حد جایگزین (Sub replacement Fertility ) گفته می شود.کارشناسان جمعیتی معتقدند در صورتی که نرخ باروری به میزان کمتر از حد جایگزین برسد و برای مدت طولانی باقی بماند جایگزینی نسلی بوقوع نپیوسته و طی سالهای بعد رشد جمعیت منفی خواهد شد(Population decline) .حد جایگزین در کشورهای توسعه یافته (Developed) که نرخ مرگ و میر پایین دارند 1/2 (TFR=2.1) بوده و در کشورهای در حال توسعه (Less Developed Countries) متناسب با وضعیت شاخص های مرگ آن کشور می تواند حتی به2/3 هم برسد.با توجه به وضعیت مناسب شاخص های مرگ ایران در مقایسه با دیگر کشورهای مشابه ،تعیین حد جایگزین 3/2 -1/2 به نظر منطقی می رسد.

اگر فرض کنیم نرخ باروری در حد کمتر از 2 باقی بماند که با توجه به رفتار باروری  حال حاضراکثر خانواده ها  و کاهش 2/0 درصدی نرخ باروری طی فقط 5 سال (سرشماری 85 و 90 ) دور از تصور نیست و نیز   کاهش مداوم نرخ رشد جمعیت شاهد خواهیم بود که طی سه دهه آینده هرم سنی ایران معکوس و اکثریت آحاد جامعه در طیف سالمند قرار می گیرند.شرایطی که هم اکنون درمناطقی چون روسیه ،ژاپن واروپا شاهد هستیم.البته رسیدن نرخ باروری به کمتر از حد جایگزینی به معنی کاهش فوری جمعیت نیست.رسیدن جمعیت ناشی از انفجار تولد به سنین باروری سبب افزایش میزان موالید شده (population momentum) که خود موجب می گردد علیرغم نرخ باروری پایین تا مدتها جمعیت افزایش پیدا کند اما اگر اندازه میزان باروری همچنان پایین تر از حد جایگزینی باقی بماند به سالخوردگی جمعیت و در نهایت کاهش جمعیت منتهی می شود.

تمایل اغلب افراد به تحصیلات دانشگاهی و دوره های تکمیلی ،هزینه بالای زندگی و عدم ثبات شغلی ، افزایش نقش اجتماعی زن به عنوان کارمند ،کارگر ،مدیر و .....و افزایش بی ثباتی خانواده ها از جمله مهمترین عوامل دخیل در کاهش باروری و قحطی تولد (birth dearth)در این مناطق هستند.

بر اساس سرشماری سال 1385 حدود 2/5 درصد از جمعیت کشور در سنین بالای 65 سال قرار داشته و به تعبیری سالخورده بودند.پیش بینی می شود اگر همین روند ادامه یابد تا سال 1430 حدود 25 درصد از جمعیت کشور در این گروه سنی قرار گیرند شرایطی که تحت عنوان انفجار عمودی سالخوردگی از آن یاد می کنند.

نرخ پایین موالید و سالخورده شدن جمعیت اثار متعددی به همراه دارد:

الف-کاهش جمعیت در سن کاروافزایش نیاز به مهاجرین خارجی  : در مطالعه ای که اخیرا توسط دکتر زنجانی برای پژوهشکده آمار انجام شده  اظهار می شود جمعیت در سن کار از سال 1390 به بعد روند کاهشی خود را آغاز خواهد نمود .اگرچه سیاست پذیرش مهاجران داخلی می تواند تا حدی سالخوردگی جمعیت و باروری پایین را تعدیل کند اما اثرات مهمی بر تغییرات قومیتی و نژادی بجا خواهد گذاشت.در این گونه جوامع ترکیب قومی ،نژادی و ساختاری تغییر نموده و هویت فرهنگی و اجتماعی و باور ها و سنن جامعه دستخوش تلاطم و تغییر خواهد شد.سوالی که مطرح می شود این است که آیا کشوری چون ایران با ویژگی های ملی ،اعتقادی و اجتماعی خاص خود همانند کشورهای اروپایی  قابلیت پذیرش مهاجران خارجی متقاضی کار را دارد؟

ب-فشار مضاعف بر صندوق های بازنشستگی : کاهش باروری در کنار افزایش امید به زندگی (life expectancy) ساختار سنی جمعیت را به سمت گروه های پیرتر تغییر می دهد.بدین ترتیب شاخص نسبت وابستگی سالمندی (نسبت جمعیت 65 سال و بالاتر به جمعیت 15 تا 64 سال ) افزایش و بالطبع اثر مستقیم بر طرح های بازنشستگی دارد.با کاهش تدریجی مشارکت کنندگان (ورودی ها ) نسبت به دریافت کنندگان مزایا (خروجی ها ) این سیستم ها دچار عدم توازن و در نتیجه افزایش بار مالی دولت خواهد شد.در این شرایط دولت چاره ای جز افزایش سن بازنشستگی و کاهش مزایای دوران بازنشستگی نخواهد داشت.

ج-نیاز شدید به مراکز بهداشتی ،درمانی و رفاهی ارائه کننده خدمات به سالمندان: اگر در سالیان گذشته واکسن ،شیر خشک ،مکمل های تغذیه ای ،بخش مراقبت های ویژه از اطفال و متخصص کودکان در کنارمهد کودک و دبستان مهمترین نیاز های جامعه را تشکیل می دادند. با ادامه روند فعلی بهداشت سالمندان ،بخش های مراقبت ویژه (CCU وICU) ،سرای سالمندی ومراکز تفریحی و ورزشی متناسب با سالمندان نیاز های اصلی جامعه خواهد بود.جای تعجب نخواهد بود  اگر طی سه دهه آینده بجای وزارت ورزش و جوانان ،به وزارت ورزش و سالمندان نیاز پیدا کنیم.

د-تغییر در روابط بین افراد  : بچه کمتر همراه با میزان مرگ و میر پایین کودکان ،بار هیجانی، استرس عاطفی و عوارض روحی روانی ناشی از مرگ کودک را در خانواده بسیار زیاد تر از سه دهه قبل می کند.از طرفی نقش های انسانی چون خواهر و برادر ،عمه و خاله و عمو و دایی رنگ باخته و انسانها تنها و منزوی می شوند و اصطلاحا زمستان جمعیت شناسی (demographic winter)حادث خواهد شد.در این شرایط لازم است نقش های جدیدی در قالب گروه ها و دسته های قراردادی تعریف گردد.

هدفمند نبودن سیاست های  جمعیتی در دهه های پنجاه و شصت هجری هزینه های گزافی بر کشور تحمیل نمود.نگاه واقع بینانه و آینده نگر به ما می گوید از همین امروز باید شرایط و مختصات جمعیتی سالیان آتی را بدور از هرگونه تعصب و بر اساس واقعیات ترسیم و الزامات و نیازمندی ها را تهیه نماییم.گسترش سیستم های اتوماسیون ،افزایش بهره وری کار ،استفاده مناسب از فن آوری در تمام حوزه ها (بخصوص صنعت و کشاورزی )،تقویت زیر ساخت مناطق روستایی ،تلاش جهت افزایش مشارکت بخش خصوصی در ارائه خدمات بهداشتی ،درمانی ، اجتماعی و بازنشستگی به سالمندان می تواند به عنوان بخشی از اقدامات مطرح گردد.

اما مهمتر ازهمه   سیاست جمعیتی (population policy) کشور طی سده آینده باید مشخص شود. آیا قصد داریم با همین روند ادامه دهیم تا بتوانیم بر مشکلات امروز جامعه (مسکن ،ازدواج ،اشتغال،تفریح ) فائق شویم و بعد از به تغییر روش ها بیاندیشیم .در این صورت بار ناشی از حجم بالای سالمندان و تبعات ناشی از آن را چگونه مدیریت می کنیم؟ آیا نیاز است به یکباره نرخ باروری را افزایش دهیم تا فرضا در سال 1420 جمعیت ایران از 120 میلیون تجاوز کند ؟آیا نمی توان با مدیریت جمعیت و ایجاد سیاست های تشویقی مناسب از طرفی نرخ باروری را به حد جایگزینی رسانده تا هرم سنی ایران شکل متعادل و منطقی پیدا کند و از طرفی با اتخاذ راهکاریی همانند موارد قبلا گفته شده جمعیت میانسال فعلی و سالمند آتی را مدیریت کرد. در این صورت شاید چند سالی زودتر جمعیت ایران به حد دوبرابر فعلی برسد ولی از جانب دیگر جمعیت جوان و مولد نسبت به پیش بینی های فعلی بیشتر خواهد بود.

بهر حال پیشنهاد می شود همانطور که در سال 1367 با برگزاری سمینار ملی جمعیت و توسعه در مشهد برنامه ملی تنظیم خانواده بوجود آمد که مورد تایید مقامات و امام (ره) قرار گرفت و سبب تصویب قوانین و راهکارهای جدید در وزارت بهداشت و درمان شد به نظر می رسد تشکیل سمینارها و جلسات کارشناسی و با مشارکت همه کارشناسان دولتی و غیر دولتی و مخالف و موافق افق تازه ای پدید آورده و تصمیماتی راهگشا و موثر را بوجود خواهد  آورد. به هر حال بیشترین نیاز ما در این موضوع تدبیر جمعیتی است.

گردآوری توسط : دکتر رضا صفری

پزشک و کارشناس آمار حیاتی

منابع مورد استفاده :

1.        ویژه نامه جمعیت روزنامه ایران شهریور 1390

2.        نتایج اولیه سرشماری 1390:www.Tabnak.Ir

3.        Population Ageing:Wikipedia

4.        Zero population growth:Wikipedia

5.        Sub-replacement Fertility:Wikipedia

6.        David N.Weil.Population Aging.PDF

7.        Robert P.Murphy.((An Aging population is no threat to a free society)).PDF

چالش جمعیت ایران:  تحدید یا ترغیب
امتیازدهی
میانگین امتیازها:0 تعداد کل امتیازها:0
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
Powered by DorsaPortal